Portrety kolekcji. Odcinek 1. Najstarsza książka w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Radomiu.

Roczne dzieje kościelne od Roku Pańskiego 1198 aż do lat naszych / przez X Jana Kwiatkiewicza Societatis Jesu wydane. – Kalisz : Kollegium Societatis Jesu, 1695.

O autorze dzieła, Janie Kwiatkiewiczu, słów kilka

Jan Kwiatkiewicz urodził się prawdopodobnie w województwie sandomierskim. Był jezuitą, pisarzem ascetycznym, lecz na kartach historii najbardziej zapisał się jako teoretyk wymowy. Wg Bronisława Natońskiego Kwiatkiewicz urodził się 27 grudnia 1629 r., jednak w opracowaniach możemy spotkać również rok 1630. Ciągle podróżował, nigdzie nie zagrzewał miejsca na dłużej, jednakże w jego życiu trzy miasta zajmowały szczególne miejsce: Jarosław, Kalisz oraz Kraków. Jako niespełna szesnastoletni chłopak wstąpił do zakonu jezuitów w Krakowie (1645 r.). Dwa lata później rozpoczął studia pedagogiczne w Sandomierzu, a w latach 1648 – 1651 studiował filozofię scholastyczną w Kaliszu. Kolejne trzy lata nauczał gramatyki i poetyki m.in. we wspomnianym Kaliszu, a także w Brześciu nad Bugiem i Lublinie. W latach 1654 – 1655 zdobył wykształcenie teologiczne.

Od roku 1658 aż do śmierci był zaangażowany w działalność dydaktyczną – w wielu miastach, m.in. we Lwowie, Jarosławiu, Kaliszu, Lublinie, wykładał retorykę. W 1666 roku wrócił do Sandomierza, gdzie wykładał filozofię i matematykę, a następnie udał się do Kalisza, gdzie uczył etyki. Miał szansę osiągnąć tytuł profesora teologii, jednak zrezygnował z tego zaszczytu na rzecz objęcia kierownictwa nad studium pedagogicznym polskiej prowincji zakonnej, gdzie w latach 1669 – 1676 zajmował się przygotowaniem nowych kadr nauczycielskich, głownie do klas poetyki i gramatyki. W latach 1677 – 1680 oraz w roku 1690 pełnił funkcję instruktora młodszych braci zakonnych w Jarosławiu. W 1681 roku powołano go na stanowisko rektora kolegium w Sandomierzu, w latach 1684-1690 ponownie przeniósł swoje działania do Kalisza jako profesor teologii polemicznej i moralnej.

Od 1696 do 1700 roku pełnił funkcję rektora kolegium Najświętszej Maryi Panny w Jarosławiu, a także dwukrotnie obejmował urząd prepozyta (przełożonego) domu profesorów św. Barbary w Krakowie. Zmarł w Krakowie 23 marca 1703 roku, w wieku 73 lat.

Drukarnia kaliska – miejsce wytłoczenia dzieła

O jezuitach kaliskich mówić można od ok. 1581 r., kiedy to z inicjatywy prymasa Stanisława Karnkowskiego zostali sprowadzeni do Kalisza. Wystawił on dwa dokumenty erekcyjne dla kolegium opatrzone datami 30 IV 1583 oraz 30 IV 1586, a także był inicjatorem powstania biblioteki kolegialnej. W roku 1584 jezuici przejęli szkoły: kolegiacką i parafialną, jednocześnie przeistaczając je w szkoły elementarne z zamierzeniem przygotowywania uczniów do klasy gramatykalnej. Także na mocy dokumentu erekcyjnego z 1586 roku otworzyli w 1593 roku seminarium, które prowadzili przez blisko 28 lat. Czasy świetności dla zakonu w Kaliszu utrzymywały się tak długo, jak żył prymas Karnkowski. Po śmierci prymasa w 1603 r. jego następcy uznawali działanie kolegium jezuitów, ale nie szło to w parze z troską o nie.

Przypuszcza się, że drukarnia kaliska swą działalność rozpoczęła w 1633 roku, a wraz z rozwiązaniem Towarzystwa Jezusowego w 1773 r. przeszła pod rządy Komisji Edukacji Narodowej. Do takiego wniosku badacze dochodzą dzięki analizie typograficznej dzieł sygnowanych przez jezuitów, która pozwala stwierdzić, że pochodzą one z tej samej oficyny, będącej wcześniej w posiadaniu Jana Wolraba II oraz Wojciecha Gedeliusza. Władzę zwierzchnią nad oficyną posiadał rektor, zaś pierwsze zachowane i opatrzone przez jezuitów teksty pochodzą z roku 1636. Stały lokal oficyna otrzymała w 1644 r., jednakże do 1697 r. funkcjonowała bez przywileju ogólnego. Dopiero za sprawą króla Augusta II Mocnego otrzymała go 19 XI 1697 r. Dzięki niemu drukarnia kaliska pod względem korzyści była na równi z drukarniami królewskimi. Przywilej ów zabraniał także innym typografom drukowania dzieł autorów jezuickich pod karą konfiskaty całego nakładu oraz grzywną 500 złotych węgierskich. Prócz przywileju ogólnego drukarnia otrzymywała także tzw. przywileje specjalne odnoszące się do konkretnych pozycji lub grup piśmienniczych.

Sama produkcja oficyny wyglądała różnie i uzależniona była głównie od obecnej sytuacji gospodarczo-politycznej. Zdarzały się przestoje, sięgające niekiedy kilkunastu miesięcy, spowodowane epidemiami, wojnami oraz brakiem fachowców. Dobrze obrazują to dane dotyczące okresu od roku 1655 do 1664 (potop szwedzki), w którym spod pras oficyny wyszło jedynie 10 druków. Dopiero od roku 1665 produkcja oficyny zaczęła pomału nabierać tempa, zaś lata osiemdziesiąte przyniosły jej wyraźny wzrost. Był to okres, w którym drukowano m.in. dzieła Jana Kwiatkiewicza, Grzegorza Cnapiusa, Teofila Rutki czy Samuela Twardowskiego. Drukowano głównie pozycje o charakterze religijnym a autorami byli zwłaszcza jezuici. Prócz tego drukowano również pomoce szkolne oraz dzieła świeckie (prawnicze, historyczne, polityczne, medyczne), a także kalendarze. Pod względem językowym można było zaobserwować lekką przewagę druków łacińskich nad polskimi.

„Roczne dzieje kościelne od Roku Pańskiego 1198 aż do lat naszych”

Jednym z większych przedsięwzięć oficyny w Kaliszu, a największym samego Kwiatkiewicza, było wytłoczenie w roku 1695 dzieła pod tytułem „Roczne dzieje kościelne od Roku Pańskiego 1198 aż do lat naszych”. Potężne, liczące ok. 1000 stron folio dzieło było kontynuacją „Annales ecclesiastici” Baroniusza oraz  dzieła Piotra Skargi, którego pełny tytuł brzmi „Roczne dzieje kościelne od narodzenia Pana i Boga naszego Jesusa Chrystusa, wybrane z Rocznych dziejów kościelnych Cesara Baroniusza, kardynała S.R.K. nazwanych Annales ecclesiastici przez X. Piotra Skarge Societatis Iesv, z dozwoleniem tegoż kardynała i starszych, te księgi zamykaią w sobie dziesięć tomow, to iest lat tysiąc”. Dzieło to było tłoczone w Krakowie w oficynie Andrzeja Piotrkowczyka w roku 1603.

Środki w wysokości 2500 zł na sfinansowanie tego przedsięwzięcia wyłożył biskup płocki Andrzej Chryzostom Załuski. Samo dzieło zaś powstało w przeciągu dwóch lat. W latach kolejnych Kwiatkiewicz kontynuował „Roczne dzieje…” i nie zaprzestał pracy nad nimi aż do swojej śmierci. Skutkiem jego działalności było pośmiertne wytłoczenie pozycji pt. „Suplement rocznych Dziejów kościelnych…” bez oznaczonego miejsca wydania w roku 1706.

Od redakcji

Starodruk pt. „Roczne dzieje kościelne od Roku Pańskiego 1198 aż do lat naszych” znajduje się w zamkniętej kolekcji w Bibliotece Pedagogicznej w Radomiu, Wydział Zbiorów Specjalnych. Pozycję tą można oglądać z poziomu katalogu Integro w wersji zdigitalizowanej (link:https://katalog.bp.radom.pl/integro/812000273633/kwiatkiewicz-jan/roczne-dzieje-koscielne-od-roku-panskiego-1198-az-do-lat-naszych?bibFilter=81).

Bibliografia

1. Bednarski S., Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce : studium z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego, Kraków 2003,
2. Drukarze dawnej Polski: od XV do XVII wieku. T. 3. Cz. 1, Wielkopolska , pod red. A. Kaweckiej-Gryczowej, Wrocław 1977,
3. Natoński B., Kwiatkiewicz Jan W: Słownik Biograficzny, T. 16. Kubacz Franciszek – Legatowicz Ignacy Piotr, Wrocław 1992,
4. Piśmiennictwo staropolskie: hasła osobowe A-M, pod red. Romana Pollaka, Warszawa 1964.