Rozwijanie twórczości i kreatywności u uczniów.

„Umysł to nie dzban, który trzeba napełnić, ale ognisko, które wypada zapalić”. Plutarch.

Czym zaś jest twórczość? Twórczość jest uznawana za podstawę działań poprzez pokonywanie rutyny, schematów i nawyków. Najlepszym sposobem samorealizacji jest twórczość. Teoretycy twierdzą, że prawie wszyscy ludzie są potencjalnie zdolni do podejmowania problemów twórczych oraz osiągania sukcesów w tej działalności, natomiast realizuje te możliwości zaledwie ok. 2 % tych ludzi.

Twórczość zależy od czynników:

wewnętrznych: osobowości, motywacji, otwartości, chęci przełamywania nawyków, stereotypów i konwencji w codziennym życiu oraz od umiejętności spojrzenia na problemy z różnych aspektów.
zewnętrznych: Rogers uważał, że wśród czynników zewnętrznych sprzyjających twórczości najważniejszymi są poczucie psychicznej wolności (swoboda pełnej ekspresji) i bezpieczeństwa (bezwarunkowa akceptacja). Osiągnięcia twórcze nie zależą od wybitnych zdolności umysłowych.

A czym jest kreatywność? (postawa twórcza; od łac. Creatus, czyli twórczy) – proces umysłowy pociągający za sobą powstawanie nowych idei, koncepcji lub nowych skojarzeń, powiązań z istniejącymi już ideami i koncepcjami. Myślenie kreatywne to myślenie prowadzące do uzyskania oryginalnych i stosownych rozwiązań.

Alternatywna, bardziej codzienna definicja kreatywności mówi, że jest to po prostu zdolność tworzenia czegoś nowego.

Kreatywność to wymyślanie, eksperymentowanie, tworzenie czegoś nowego, to także popełnianie błędów. Pojęcie kreatywności bliskie jest pojęciu twórczości. To zdolność człowieka do w miarę częstego generowania nowych i wartościowych wytworów ( rzeczy, idei, metod działania itd.). Kreatywność obecnie jest cechą bardzo cenioną i pożądaną przez rynek pracy. Dobrym miejscem uczenia się kreatywności jest szkoła rozumiana jako poligon, miejsce ćwiczeń, miejsce na sprawdzenie swojej wiedzy i umiejętności. W odniesieniu do uczniów w procesie rozwoju kreatywnego działania niezwykle ważne jest pozytywne oddziaływanie otoczenia – nauczycieli w szkole, a w domu rodziców. To oni w dużej mierze mogą przyczyniać się do wzrostu poziomu twórczości dziecięcej. Współczesna pedagogika szczególną rolę w procesie uczenia się i rozwoju przypisuje aktywności własnej wychowanka. Jej organizowanie i stymulowanie stanowi najważniejsze zadanie edukacyjne szkoły. Celem twórczej aktywności jest odchodzenie od posiadanych informacji i tworzenie czegoś nowego, wartościowego z punktu widzenia twórcy. Człowiek jest twórczy, gdy nie ogranicza się do powtarzania, naśladowania, lecz gdy daje coś od siebie. Osoby myślące w sposób twórczy mają dużo pomysłów, odkrywają więcej nowatorskich rozwiązań. Charakterystyczną cechą myślenia twórczego jest umiejętność zestawiania zagadnień różniących się i łatwość dostrzegania tego, co dla innych jest nie-zauważalne. Osoba wykazująca twórczą postawę, stając w obliczu problemu, podchodzi do niego z różnych punktów widzenia i poszukuje wielu różnych sposobów jego rozwiązania.

Należałoby zadać sobie pytanie: czy jest się twórczym nauczycielem lub czy chce się takim być? Twórczy nauczyciel to taki, który pobudza ciekawość poznawczą uczniów, dostarcza wiedzy, by uczeń ją przetwarzał i przyswajał, stymuluje i motywuje do myślenia i poszukiwania. Zadaniem twórczego nauczyciela jest świadome przygotowanie ucznia do aktywnego i kreatywnego udziału w życiu, właściwego pełnienia ról społecznych i samorozwoju. Aby rozwijać kreatywność u uczniów, nauczyciel nie powinien krytykować, lecz słuchać i aprobować. Ważna jest otwartość na pytania uczniów i sygnalizowanie, że każdy pomysł jest ważny i wartościowy. Sukces leży nie w samej ocenie, lecz w otwarciu na pracę uczniów, kierowaniu ich ku nowym poszukiwaniom i odkrywaniu oryginalnych rozwiązań. Oceny należy uzasadniać, a mechanizm ich formułowania wypracować z całą klasą. Bardzo pożyteczne są tu metody gier dydaktycznych, symulacyjnych, inscenizacyjnych, dyskusja, zajęcia laboratoryjne oraz zajęcia praktyczne w parach i grupowe. Szczególne walory mają te problemy, które posiadają kilka możliwych prawidłowych rozwiązań np. typu wynaleźć, skonstruować. Przy organizowaniu ćwiczeń twórczego myślenia ważne byłoby ustalenie z całą klasą zasad, np. każdy ma wyobraźnię i może ją rozwijać ; poszukujemy wielu pomysłów, aby wybrać najlepszy z nich ; nie ma złych odpowiedzi, są tylko mniej lub bardziej użyteczne ; nie przestajemy poszukiwać, mając pierwszy pomysł albo rozwiązanie ; porażką nie jest błąd, tylko brak pomysłu. Nauczyciel powinien stymulować ucznia do rozwijania posiadanych przez niego możliwości poprzez odpowiednie planowanie i organizowanie sytuacji psychologiczno-pedagogicznych, które będą aktywizowały twórczo uczniów. Szczególnie ważne w tej działalności twórczej uwarunkowanej wewnętrznymi przeżyciami i doświadczeniami ucznia jest wychodzenie poza posiadane informacje i tworzenie lub odkrywanie nowych zestawień. Uczeń taki jest wrażliwy na problemy, otwarty na różnorodne bodźce, przy tym potrafi krytycznie je ocenić. Jest zdolny do myślenia dywergencyjnego, którego funkcją jest wytwarzanie wielu pomysłów i hipotez inspirowanych problemami otwartymi. Metody rozwijania zdolności twórczych muszą być dostosowane do wieku ucznia, jego możliwości i predyspozycji oraz powinny bazować na posiadanych już umiejętnościach.

Jak rozwijać zdolności twórcze uczniów?

Stymulując twórcze myślenie uczniów, należy ich uczyć, jak pokonywać bariery i własne ograniczenia poprzez: zachęcanie do podejmowania ryzyka ; stwarzanie atmosfery swobodnego myślenia ; nagradzanie osiągnięć i elastyczności w szukaniu pomysłów i rozwiązań ; zachęcanie do przyjmowania różnych punktów widzenia ; wzmacnianie pozytywnego zaangażowania ; stymulację nieustannego przepływu pomysłów ; kształtowanie pozytywnego stosunku do nowych pomysłów.

Co nie sprzyja rozwijaniu kreatywności w szkole ?

Pośpiech – zmuszanie do szybkiego rozwiązywania wszelkich zadań i problemów ; presja na wytwór – orientacja na wytwór kosztem orientacji na proces. który w przypadku aktywności twórczej sam w sobie ma wartości wychowawcze ; przedwczesne oceny i krytyka – pomysły „błądzą” a doskonalą się w czasie ; nuda – powtarzanie tych samych metod, schematyczność i monotonia ; złośliwe poczucie humoru – nieadekwatna ironia, złośliwości.

„Mordercy” pomysłów. Czy tego typu zwroty brzmią znajomo?

To nie zadziała! Tak nie można! To głupie! To bzdura! Już to robiliśmy! Tak nie można myśleć; to nielogiczne! Jest za późno na to… Jest za wcześnie na to … Nie czas teraz na… Jestem na to za młody Jestem na to za stary To niemożliwe!

Ellis Paul Torrance (15.101915-12.07.2003), „ojciec kreatywności”.

Test Torrance’a, czyli niekompletne figury.

Ellis Torrance w latach 60-tych XX wieku, opracował test sprawdzający kreatywność. Jest to tzw. Test figur niedokończonych lub niekompletnych. Można także w ten sposób zbadać poziom inteligencji (jeden z elementów). Poniżej masz kilka przykładów takich testów. Polega on na tym, że dostajesz na kartce papieru proste szkice i Twoim zadaniem jest dokończyć obrazek.

Podsumowując „Nasze dzieci stają się kreatywne pomimo uczestniczenia w systemie oświaty, a nie dzięki niemu”. Niskie poczucie własnej wartości (paradoksalnie) bywa cechą wielu osób wybitnych. Wytrwałość, której przejawami są m.in. odporność na cierpienie i wierność zasadom, wyjaśnia wiele sukcesów osób wybitnie twórczych. Kreatywność należy traktować jako „umiejętność” i ją ćwiczyć, doskonalić, doceniać . Nie ma potrzeby (ciągłego) dodawania czegokolwiek do programów nauczania.

Bibliografia

Amabile T.M., Growing up Creative, CEP Press, Buffalo 1989.
de Bono E., Naucz swoje dziecko myśleć, Prima, Warszawa 1994.
Dryden G., Vos J., Rewolucja w uczeniu, Poznań 2000.Guilford J.P., Natura inteligencji człowieka, PWN, Warszawa 1978.
Gloton R., Clero C., Twórcza aktywność dziecka, WSiP, Warszawa 1985.
Gross R., The Adult Learner [w:] „New Horizons for Learning” 1993.
Freinet C., Naturalne metody wychowania, wychowanie przez sztukę, Warszawa 1988. Pietrasiński Z.,
Myślenie twórcze, Warszawa 1989.
Gordon T., Wychowanie bez porażek w szkole, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1995.
Hornowski B., Rozwój inteligencji i uzdolnień specjalnych, WSiP, Warszawa 1986.
Kujawiński J., Kierowanie własną twórczą aktywnością ucznia w początkowym nauczaniu matematyki, „Życie Szkoły” 1981, nr 4.
Kozielecki J., Człowiek oświecony czy innowacyjny [w:] „Kwartalnik Pedagogiczny” 1987, nr 1.
Nęcka E., Rozwiązywanie problemów, PZWS, Warszawa 1969.
Nęcka E., Trening twórczości, PTP. Olsztyn 1992.
Nęcka E., Psychologia twórczości, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001.
Proctor T., Twórcze rozwiązywanie problemów, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002.
Okoń W., Nauczanie problemowe we współczesnej szkole, WSiP, Warszawa 1975.
Pałka S., Aktywność twórcza dzieci i młodzieży, WSiP, Warszawa 1988.
Pietrasiński Z., Psychologia sprawnego myślenia, WP, Warszawa 1961.
B. Hornowski, Rozwój inteligencji i uzdolnień specjalnych, WSiP, Warszawa 1986, s. 182.
https://www.ore.edu.pl/2018/07/spotkania-inspiratorium-pomyslowej-szkoly-nowe-zasoby-dla-edukacji
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kreatywno%C5%9B%C4%87