Portret kolekcji. Odcinek 2 – Najstarsza pozycja z dziedziny pedagogiki w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Radomiu

August Hermann Niemeyer – Zasady wychowania i nauczania

Najstarszą pozycją z dziedziny edukacji w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Radomiu jest dzieło pt. Zasady edukacyi i instrukcyi podług Niemeyera. T. 1 , przetłumaczone i poddane  przeróbce przez Edwarda Czarneckiego. Autorem tego dzieła jest August Hermann Niemeyer, protestancki teolog i pedagog urodzony w 1754 roku w Halle. Studiował teologię na lokalnym uniwersytecie, gdzie w 1777 roku zdobył tytuł doktora. Początkowo wykładał na Uniwersytecie w Halle, a w 1784 roku uzyskał tytuł profesora. […] Niemeyerowi można przypisać miano jednego z pierwszych, którzy stosowali określenie „formale Bildung” czyli wykształcenie formalne. Według niego niezmiernie ważne było podkreślanie znaczenia wszystkich pozytywnych osiągnięć pedagogiki, na podstawie których powinno się formułować założenia i reguły wychowania. Zwolennikiem jego poglądów wychowawczych był m. in. Johann Friedrich Herbart.

Edward Czarnecki – pedagog, pijar i tłumacz dzieła Niemeyera

Edward Czarnecki urodził się w 1774 roku na Litwie w Szczuczynie. Pobierał naukę w szkole pijarów […], z biegiem czasu wstąpił do ich zgromadzenia i sam nauczał. Po rozbiorach w 1803 roku […] został wysłany do Berlina w celu studiowania pedagogiki oraz niemieckiej i greckiej literatury. Po powrocie w latach 1805-1807 był kaznodzieją w Łomży, a od 1808 roku przebywał w Warszawie, gdzie brał udział w pracach związanych z organizacją szkolnictwa w Księstwie Warszawskim. […] W latach 1809-1815 pełnił funkcję rektora w Collegium Regium w Warszawie, był też kierownikiem biblioteki i drukarni pijarskiej, dla której sprowadzał nowe typy czcionek: „cicero” i „scholastica”. W 1810 roku został członkiem Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, a w 1816 roku był sekretarzem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie.

Za najbardziej znane dzieło Czarneckiego uważa się dwutomowe Zasady edukacyi i instrukcyi podług Niemeyera z roku 1808, będące przedmiotem niniejszych rozważań. Jest to przeróbka utworu Augusta Hermannna Niemeyera Grundsätze der Erziehung und des Unterrichts (pełny tytuł: Grundsätze der Erziehung und des Unterrichts für Eltern, Hauslehrer und Schulmänner, w tłumaczeniu Zasady wychowania i nauczania dla rodziców, guwernerów i nauczycieli) wydanego w 1796 roku. Ponadto należało by wymienić takie utwory pijara, jak: O przymiotach i usposobieniu się do stanu nauczycielskiego z 1812 roku, czy Krótki rys historyczny początku wzrostu Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 1818 roku. Czarnecki współpracował z Samuelem Linde przy wydaniu Słownika języka polskiego oraz z Joachimem Lelewelem w sprawie wydania podręcznika historii Polski.

Pierwsze drukarnie warszawskie i Drukarnia Xięży Pijarów – miejsce wytłoczenia dzieła

Choć pierwsze druki w Warszawie pochodzą z 2 połowy XVI wieku, to wychodziły spod pras tzw. Drukarni Latającej. Była to filia drukarni krakowskiej należąca do Mikołaja Szarffenbergera, a zarządzana przez Walentego Łapkę. Warsztat znajdował się przy kancelarii Jana Zamoyskiego i wraz z nim wędrował po kraju […]. Początek stałego drukarstwa w stolicy datuje się na rok 1624, kiedy to swoją działalność typograficzną rozpoczął przybyły z Poznania Jan Rossowski. Na mocy przywileju nadanego mu przez Zygmunta III Wazę, Rossowski stał się drukarzem królewskim wyłączonym spod jurysdykcji miejskiej. Ponadto otrzymał wyłączność na tłoczenie w całym mieście oraz możliwość drukowania konstytucji sejmowych na użytek urzędowy. Do 1635 roku warsztat wytłoczył 61 pozycji na łączną sumę 470 arkuszy. […]

Podwalinami pod przyszłą drukarnię pijarską, gdzie zostały wytłoczone Zasady edukacyi… była drukarnia Piotra Elerta. Elert był dworzaninem, śpiewakiem i muzykiem kapeli króla Władysława IV. Dzięki małżeństwu z córką krakowskiego typografa Andrzeja Piotrkowczyka Marią Elżbietą, […] Elert otworzył własną drukarnię. Działalność oficyny wspierana była przez liczne królewskie przywileje. Typograf miał prawo tłoczenia druków urzędowych […] oraz prowadził własną introligatornię, księgarnię i papiernię. […] W ciągu całej działalności drukarni zostało wytłoczonych ok. 122 druków na łączną objętość 1193 arkuszy. Po śmierci Elerta zakład starała się prowadzić jego żona, zatrudniając przy tym fachowych pracowników. Jeden z nich Karol Ferdynand Schreiber wykupił część drukarni w 1682 roku. […]. W 1693 roku wdowa po drukarzu sprzedała oficynę pijarom. […] Całość wykupu wraz z przywilejami poprzednich drukarzy trwała do roku 1694. Warto wspomnieć również , że była to jedna z najdłużej działających (do poł XIX w.) drukarń w Warszawie, a do roku 1717 jedyna. Pijarzy posiadali własną gisernię i księgarnię, a w samej drukarni początkowo cztery, a potem sześć pras. Oficyna wydawała podręczniki szkolne, dzieła naukowe, publicystykę, literaturę dewocyjną, kalendarze itp. […].

Najprężniej drukarnia działała w okresie stanisławowskim, tj. w latach 1765-1794. Niewątpliwie przyczynił się do tego Stanisław Konarski, głosząc hasła reformy oświatowej oraz korzystając z usług drukarni. Spod pras wychodziły m.in. podręczniki Komisji Edukacji Narodowej. Drukowane były tam nie tylko dzieła braci zakonnych, ale także znanych europejskich autorów.

To właśnie w drukarni pijarskiej w Warszawie w roku 1808 zostały wytłoczone dwutomowe Zasady edukacyi i instrukcyi podług Niemeyera. Jak już wspomniano, była to przeróbka dzieła pt. Grundsätze der Erziehung und des Unterrichts für Eltern, Hauslehrer und Schulmänner autorstwa Augusta Niemeyera. W dziele tym Niemeyer wyodrębnił w pedagogice teorię wychowania oraz teorię nauczania (dydaktykę). Za jego życia dzieło wznawiane było osiem razy oraz tłumaczone na wiele języków. Poglądy autora zawarte w dziele wywarły duży wpływ na polskich pedagogów.

Pierwszy tom, znajdujący się w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Radomiu, poprzedza rozprawa Czarneckiego pt. O przymiotach i usposobieniu się do stanu nauczycielskiego wygłoszona 14 maja 1808 roku na posiedzeniu Towarzystwa Warszawskiego. Edward Czarnecki jako rektor szkół pijarskich, podkreślał wagę powołania nauczycieli, których to stan „w całej swej obszerności uważany jest stanem niepospolitym, pełnym w Narodzie zasługi, ani innym, idąc drogą słuszności, zacności swoich zamiarów ustępować nie może”. Młodzież ucząca się jest określana jako skarb, z którego naród ma czerpać podporę. Czarnecki podkreśla także rolę nauczyciela w rozpoznawaniu talentów ucznia oraz patriotyczny charakter edukacji.

Pierwszy tom  Zasad edukacyi i instrukcyi podług Niemeyera jest najstarszą pozycją pedagogiczną znajdującą się w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Radomiu. Jest to zarazem druga po Rocznych dziejach kościelnych od Roku Pańskiego 1198. Az do lat naszych najstarsza książka w zasobach Biblioteki. Ze względu na jej wartość oraz stan zachowania, została ona zdigitalizowana. Można ją przeglądać w zasobach Radomskiej Biblioteki Cyfrowej.

Bibliografia/Netografia

1. August Hermann Niemeyer [w]: Wikipedia [online]. https://en.wikipedia.org/wiki/August_Hermann_Niemeyer [dostęp 8.03.2014 r.].
2. Buba J., Czarnecki Edward [w]: Słownik pracowników książki polskiej, pod red. I. Treichel, Warszawa 1972.
3. Korzeniowska W., Niemeyer August Hermann [w]: Encyklopedia Pedagogiczna XXI wieku. T. 3, M-O, red. E. Różycka, Warszawa 2004, s. 634.
4. Sowiński J., Polskie drukarstwo, Wrocław 1988.
5. Szejkowska H., Książka drukowana XV-XVIII wieku : zarys historyczny, wyd. 5 popr, Warszawa 1987.