Protest radomskich robotników 25 czerwca 1976 roku.
Wywiad z Klaudią Kutkowską – Inspektorem Referatu Edukacji Narodowej Delegatury IPN przeprowadzony w ramach realizacji projektu edukacyjnego w czerwcu 2025 roku.
Bożena Jeżmańska: Co było przyczyną wystąpień czerwcowych?
Klaudia Kutkowska: Bezpośrednią przyczyną robotniczych protestów w 1976 r. była drastyczna podwyżka cen żywności, ogłoszona 24 czerwca przez premiera Piotra Jaroszewicza. Mięso miało zdrożeć o 69%, masło o 60%, a cukier aż o 90%. Tak drastyczne podwyżki mogły zrujnować budżety wielu rodzin. Władze chciały wprawdzie złagodzić jej skutki wprowadzając tzw. „rekompensaty”, ale zaproponowały ich skrajnie niesprawiedliwy wariant. Ludzie najbiedniejsi, najniżej uposażeni, mieli otrzymać najniższe rekompensaty, a ci najbogatsi – najwyższe.
Bożena Jeżmańska: Jak przebiegał strajk? Kto brał w nim udział?
Klaudia Kutkowska: Strajk rozpoczął się na jednym z wydziałów Zakładów Metalowych im. gen. Waltera. Jako pierwsze przerwały pracę kobiety, mające najlepsze rozeznanie w domowych budżetach. Do kobiet dołączyli wkrótce mężczyźni. Po kilkudziesięciu minutach wiecowania, krótko po 8.00, uformował się pochód liczący około tysiąca osób, który wyszedł poza teren fabryki i udał się do innych zakładów pracy. Przed godziną 10.00 wokół gmachu KW PZPR przy ul. 1 Maja zaczął się gromadzić tłum. Domagano się rozmowy z I sekretarzem KW Januszem Prokopiakiem. Gdy po pewnym czasie stwierdzono, że w budynku nie ma już przedstawicieli partii – ci bowiem zostali ewakuowani przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa – demonstrujący weszli do budynku. Widok jego wyposażenia: mebli, sprzętów RTV, a przede wszystkim dużych ilości mięsa znalezionych na stołówce, spowodował wzrost wzburzenia protestujących, którzy zaczęli niszczyć budynek. Około godziny 15.00 gmach KW PZPR został podpalony. 25 czerwca strajkowały załogi 25 zakładów pracy, w tym wszystkie najważniejsze w mieście: oprócz Zakładów Metalowych im. Gen. Waltera, Radomskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Radoskór”, Zakłady Mięsne i Fabryka Łączników. W sumie liczbę strajkujących pracowników szacowano na ponad 20 tysięcy osób.
Bożena Jeżmańska: Jak zareagowały władze na wydarzenia w Radomiu?
Klaudia Kutkowska: Około godz. 14 zaczęły przybywać do Radomia odziały ZOMO z Kielc, Warszawy, Lublina i Łodzi oraz uczniowie szkół milicyjnych ze Szczytna. Siły te z marszu uderzyły na demonstrantów. Rozpoczęły się walki uliczne, które momentami miały bardzo gwałtowny przebieg. Protestujący wznosili prowizoryczne barykady. Bronili się przed zomowcami rzucając w nich kamieniami, na co ci odpowiadali gazem łzawiącym i strzałami z armatek wodnych. Szacuje się, że w walkach ulicznych trwających ok. 7 godzin, z demonstrantami walczyło około 1500 funkcjonariuszy. Doszło wówczas do tragicznego wypadku, w którym zginęło dwóch manifestujących przygniecionych przez przyczepę spychaną w kierunku zomowców.
Bożena Jeżmańska: Jakie były konsekwencje tych wystąpień?
Klaudia Kutkowska: Jeszcze w czasie trwania strajku milicja zaczęła wyłapywać manifestujących, a niekiedy i osoby postronne, niemające ze strajkiem nic wspólnego. Zatrzymanych przewożono do Komendy Wojewódzkiej i Komendy Miejskiej MO, gdzie byli oni brutalnie bici. Powszechną praktyką była tzw. ścieżka zdrowia, czyli systematyczne bicie zatrzymanych przeprowadzanych przez szpaler milicjantów. W pokazowych procesach orzekano kary więzienia, którym towarzyszyły również wysokie grzywny. Powszechną formą represji były zwolnienia dyscyplinarne. Protestujący otrzymywali tzw. wilczy bilet i przez kilka miesięcy nie mogli znaleźć innej pracy, co wiązało się z brakiem środków do życia. W Radomiu w ten sposób potraktowano ponad 900 osób. Władze zorganizowały kampanię propagandową, ukazującą strajkujących robotników w negatywnym świetle. Określano ich mianem warchołów i bandytów. Fala strajków z 25 czerwca 1976 r. była porównywalna ze strajkami z grudnia 1970 r. i stycznia-lutego 1971 r., a „przerwy w pracy” nie ograniczyły się do jednego regionu kraju i groziły szybkim rozszerzeniem. Władze, obawiając się powtórzenia scenariusza z grudnia 1970 r., jeszcze 25 czerwca wieczorem zdecydowały o wstrzymaniu podwyżki. Niepowodzenie operacji wprowadzenia podwyżki cen zachwiało autorytetem całej ekipy Edwarda Gierka, zaś w szczególności pozycją premiera Piotra Jaroszewicza. Nieudana próba wprowadzenia podwyżki cen była pierwszym symptomem kryzysu ekonomicznego, narastającego w drugiej połowie lat 70. Osobnym wątkiem jest rozpoczęta spontanicznie w lipcu 1976 r. akcja pomocy represjonowanym za udział w czerwcowym proteście, udzielanej przez działających wspólnie wielu ludzi z różnych – nawet bardzo odległych – środowisk ideowych, która zaowocowała powstaniem we wrześniu 1976 r. pierwszej jawnej organizacji opozycyjnej – Komitetu Obrony Robotników i rozwojem demokratycznej opozycji.
Bożena Jeżmańska: Dziękuję za rozmowę.
Wywiad powyższy został przeprowadzony w związku z obchodami 50 rocznicy wydarzeń Czerwca 1976 r. w Radomiu. Został on opublikowany w tzw. wydaniu nadzwyczajnym „Trybuny Ludu” – materiale edukacyjnym dla nauczycieli stworzonym w ramach projektu edukacyjnego „Radom-Ursus-Płock. Wspólna rana wspólna Pamięć”. „Trybuna Ludu” wraz z innymi materiałami przydatnymi w prowadzeniu zajęć z zakresu edukacji regionalnej odnoszących się do rocznicy Czerwca 1976 r. została umieszczona do bezpłatnego pobierania na stronie WWW Biblioteki Pedagogicznej w Radomiu.