W poszukiwaniu lokalnych autorytetów – Teresa Grodzińska

Teresa Grodzińska to postać wciąż nie do końca doceniona i należycie upamiętniona. Uczestniczyła jako sanitariuszka w wojnie polsko-bolszewickiej. Została brutalnie zamordowana przez czerwonoarmistów we wsi Czortowice w nocy z 1 na 2 września 1920 roku. Co sprawiło, że ta niepozorna dziewczyna z Jaszowic stała się bohaterką narodową i wzorem dla młodzieży?

Teresa Grodzińska urodziła się w 20 grudnia 1899 roku jako jedno z sześciorga dzieci w majątku Jaszowice (gmina Zakrzew, powiat radomski). Pochodziła ze szlacheckiej rodziny ziemiańskiej herbu Kuszaba (Paprzyca). Jej matka, Bronisława z Arkuszewskich, była społeczniczką. Utworzyła tajną szkołę z polskim językiem nauczania dla dzieci i starszych analfabetów w Jaszowicach. Założyła również Koło Ziemianek w Radomiu, któremu przewodziła przez wiele lat.

Feliks Grodziński, ojciec Teresy, ukończył Wydział Maszynoznawstwa Instytutu Rolniczego w Puławach. Wiedza, jaką zdobył, pozwoliła mu na nieustanne unowocześnianie gospodarstwa w Jaszowicach. Przez wiele lat należał do władz Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, sprawował także urząd sędziego Sądu Pokoju w Przytyku.

Po wybuchu I wojny światowej majątek w Jaszowicach uległ zniszczeniu. Grodzińscy przenieśli się do Radomia, natomiast w dworze ulokowali bezdomnych mieszkańców wsi. Teresa rozpoczęła naukę w Zakładach Naukowych Żeńskich Marii Gajl, prywatnej, prestiżowej placówce, która kształciła dziewczęta w duchu patriotyzmu. Grodzińska z trudem przywykła do życia miejskiego. Brakowało jej przestrzeni i wiejskich krajobrazów oraz aktywności. Zapisała się do drużyny harcerskiej, a także do Organizacji Młodzieży Narodowej. W 1918 roku kontynuowała naukę w szkole ogrodniczej w Warszawie.

Rodzice Teresy wychowali swoje dzieci w duchu szacunku i miłości do Ojczyzny. Sami również byli aktywni społecznie. Kiedy do Grodzińskiej dotarły informacje o trudnej sytuacji na froncie wojny polsko-bolszewickiej, nie wahała się ani przez moment. Wiosną 1920 roku przerwała edukację i zapisała się na kurs sanitarny. Praktykę pielęgniarską odbyła w Szpitalu Ujazdowskim w Warszawie. W lipcu 1920 roku wraz ze swoją kuzynką Janiną Zdziarską zgłosiła się do wojska. Młode sanitariuszki zostały przydzielone do II batalionu 4 Pułku Piechoty Legionów Polskich i skierowane w okolice Hrubieszowa.

Teresa od początku wyróżniała się niezwykłą wytrwałością oraz hartem ducha. Opatrywała rannych i pomagała w ich ewakuacji. Na kartach historii zapisała się jej bohaterska postawa na moście na rzece Huczwie, gdzie Grodzińska pod obstrzałem wroga przenosiła na własnych plecach rannych żołnierzy.

W sierpniu 1920 roku batalion został przeniesiony na tyły. Teresa skorzystała z okazji i odwiedziła dom rodzinny. To właśnie wtedy odprawiono w Zakrzewie uroczystą mszę w jej intencji. Wierzono, że wojna skończy się pomyślnie dla Polski, a Grodzińska wróci szczęśliwie do domu. Ani ona sama, ani jej bliscy nie wiedzieli jeszcze, że to ich ostatnie spotkanie…

W połowie sierpnia 1920 roku Teresa znalazła się ponownie na froncie pod Hrubieszowem. Walki z armią bolszewicką przybrały na sile i stawały się coraz bardziej krwawe. Bohaterska sanitariuszka nie ustawała w niesieniu pomocy rannym, niejednokrotnie ryzykując przy tym własnym życiem.

1 września 1920 roku wojska polskie zostały napadnięte przez słynącą z wyjątkowej brutalności 1 Armię Konną Siemiona Budionnego. Teresa wciąż opatrywała rannych, przez co nie zdążyła się wycofać. Została schwytana przez Kozaków i wzięta do niewoli do wsi Stepankowice. Tego samego dnia przetransportowano ją do wsi Czortowice. Bohaterska sanitariuszka długo broniła się przed pijanymi bolszewikami w chacie, w której się zabarykadowała. Dwóch z nich zabiła siekierą, jednak pozostali żołdacy wdarli się do środka i brutalnie ją zamordowali.

Kiedy walki ustały, mieszkańcy wsi pochowali Teresę w prowizorycznym grobie. Po odbiciu tych terenów przez wojska polskie, zwłoki Grodzińskiej zostały ekshumowane. Wykonano dokumentację fotograficzną, a ciało sanitariuszki przewieziono do Chełma. Tam zidentyfikowała ją rodzina. Zmarłą Teresę przetransportowano do Radomia, gdzie odbył się jej pogrzeb. Uroczystości pogrzebowe stały się manifestacją patriotyzmu, wzięły w nich udział tysiące Radomian, a także żołnierze, którym Grodzińska uratowała życie. Pochowano ją z należytymi honorami w rodzinnym grobowcu na cmentarzu rzymskokatolickim przy ulicy Limanowskiego w Radomiu.

W okresie międzywojennym Teresa, podobnie jak Orlęta Lwowskie, uchodziła za wzór bohaterstwa i oddania dla Ojczyzny. W 1921 roku Teresie Grodzińskiej nadano Order Wojenny Virtuti Militari. Stała się tym samym pierwszą Polką w II RP, której dokonania oraz bohaterska śmierć zostały uhonorowane tak wysokim odznaczeniem. Sanitariuszka z Jaszowic otrzymała również pośmiertnie Odznakę Honorową Polskiego Czerwonego Krzyża I stopnia. W 1926 roku nazwano jej imieniem jedną z sal Wojskowego Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie, gdzie odbywała kurs sanitariuszki. Teresie Grodzińskiej zostały również poświęcone dwie tabliczki z białego piaskowca w murze cegiełkowym zamku na Wawelu. W 1934 roku w murach szkoły, której była absolwentką, odsłonięto tablicę pamiątkową, którą poświęcono zarówno jej, jak i innym uczennicom, które poległy za Ojczyznę. Teresa została także patronką drużyny harcerskiej przy gimnazjum Marii Gajl.

W czasie drugiej wojny światowej oraz po jej zakończeniu, kiedy władzę w Polsce sprawowali komuniści, symbole pamięci o Grodzińskiej były celowo usuwane. Zniknęły cegiełki z muru wawelskiego oraz tablice pamiątkowe w Szpitalu Ujazdowskim w Warszawie i gimnazjum Marii Gajl w Radomiu. Dopiero po 1989 roku zaczęto przywracać cześć tej skromnej bohaterce wojny polsko-bolszewickiej. Na mury Wawelu powróciła już tylko jedna tabliczka upamiętniająca Teresę, jej imieniem nazwano też jedną z ulic w Radomiu. W 2009 roku w rodzinnych Jaszowicach wzniesiono krzyż ku pamięci Grodzińskiej. W 2021 roku otrzymała tytuł honorowego obywatela miasta Radomia, zaś w 2022 roku stała się patronką Publicznej Szkoły Podstawowej w Bielisze. W 2025 roku w Jaszowicach odsłonięto pomnik Teresy Grodzińskiej.

Biblioteka Pedagogiczna w Radomiu, chcąc uczcić pamięć o heroicznej sanitariuszce z Jaszowic, nawiązała współpracę z Publiczną Szkołą Podstawową im. Teresy Grodzińskiej w Bielisze. Zrealizowaliśmy wspólnie projekt edukacyjny pt. „W poszukiwaniu lokalnych autorytetów – Teresa Grodzińska”, w ramach którego uczniowie m.in. stworzyli pocztówki z życzeniami dla swojej patronki z okazji jej imienin, a także sprawdzili swoją wiedzę na temat jej życia oraz dokonań podczas interaktywnego quizu edukacyjnego pt. „Co wiemy o swojej patronce?”. Klasa 7A przemierzała korytarze naszej Biblioteki podczas gry bibliotecznej „Ścieżkami Teresy Grodzińskiej” i tworzyła lapbooki na temat patronki swojej szkoły. W Bielisze spotkaliśmy się również z przedstawicielem IPN. Delegatura w Radomiu, panem Michałem Adamczykiem, który nie tylko ciekawie opowiadał o Teresie Grodzińskiej, ale także zaprosił uczniów do dyskusji na temat patriotyzmu i poświęcenia dla Ojczyzny.

Cieszymy się, że realizacja projektu dostarczyła obu stronom wiele satysfakcji oraz wiedzy. Kolejne edycje przed nami, a ich celem jest przypominanie o regionalnych autorytetach, czasem zapomnianych, a czasem zwyczajnie niedocenianych.

Pamięć o Teresie Grodzińskiej nie ustaje, a wieść o jej bohaterstwie niesie się dzięki filmom dokumentalnym, animacjom i publikacjom naukowym. W czasach rozwijającej się sztucznej inteligencji, a także social mediów, które wywierają ogromny, choć rzadko pozytywny wpływ na młodzież, ważne jest, aby mówić o takich osobach jak Teresa. Ta skromna sanitariuszka w swoim krótkim życiu nie tylko dokonała wiele dobrego, ale przede wszystkim stanowi wiarygodny autorytet dla młodych ludzi. W obecnym świecie, gdzie nieustannie zanikają wzorce do naśladowania, postać Grodzińskiej niesie pewną nadzieję. Udowadnia, że nawet drobna, niepozorna dziewczyna może stać się bohaterką narodową i na zawsze zapisać się na kartach historii.

Bibliografia:

1. Bednarczyk P., Ofiarność sanitariuszki, [w:] Tak staliśmy się żołnierzami : opowieści o znanych i nieznanych radomskich bohaterach wojny polsko-bolszewickiej w latach 1919-1921, Wydaw. Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Oddział w Lublinie, Lublin 2020.
2. Cieślak-Kopyt M., Prawdziwa bohaterka, [w:] Ich ślady: kobiety w historii Radomia, Wydaw. Miejska Biblioteka Publiczna im. Józefa A. i Andrzeja S. Załuskich, Radom 2013.
3. Kienzler I., Przy łóżku rannego żołnierza – pielęgniarki, sanitariuszki, siostry miłosierdzia, samarytanki…, [w:] Waleczne kobiety roku 1920, Wydaw. Bellona, Warszawa 2020.
4. Pietruszka M., Teresa Jadwiga Grodzińska, Wydaw. Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2020.

obraz wygenerowany przez Nano Banana