Co to jest stres?

Potocznie pojęcia „stres” używamy często, aby opisać sytuacje, okoliczności zewnętrzne, wymagania, którym musimy stawić czoła.  Takie podejście do definiowania stresu określane jest w psychologii jako podejście bodźcowe. Przykładem takiej definicji jest definicja Irvinga Janisa. Określił on stres psychologiczny jako taką zmianę w otoczeniu, która u przeciętnego człowieka wywołuje wysoki stopień napięcia emocjonalnego. Takie ujęcie stresu jest obecnie krytykowane ze względu na swoją niejednoznaczność, albowiem to samo wydarzenie dla jednej osoby może być stresem (w ujęciu bodźcowym), a dla innej nie. Okoliczności zewnętrzne są jednak wciąż uważane za ważną składową zjawiska stresu, stanowiąc jego przyczynę. Określane są za Hansem Seyle stresorami.

Drugie podejście w definiowaniu pojęcia stres to tzw. podejście reakcyjne, określające stres jako reakcję dyskomfortu. Obecnie i to podejście jest uznawane za niewystarczające. Wewnętrzne przeżycia jednostki uznawane są jednak za ważną składową pojęcia stres i określane stanem stresu.

Obecnie stres nie jest przez psychologów lokalizowany ani w jednostce (podejście reakcyjne), ani w otoczeniu (podejście bodźcowe), ale dotyczy określonego rodzaju relacji między nimi. Według Richarda Lazarusa i Susan Folkman stres to „określona relacja między osobą a otoczeniem, która jest oceniana przez osobę jako obciążająca lub przekraczająca jej zasoby, oraz zagrażająca jej dobrostanowi”. Takie ujęcie pojęcia stres określamy ujęciem relacyjnym.

Mówiąc o stresie w ujęciu relacyjnym, należy podkreślić, że to subiektywna ocena znaczenia danej relacji przez osobę w niej uczestniczącą decyduje o tym, czy uznajemy ją za relację stresową. 

Wg Lazarusa i Folkman sytuacja stresowa może być oceniona przez doświadczającą jej jednostkę na 3 sposoby:

• Jako krzywda/strata, zagrożenie, bądź wyzwanie.
  • Pierwsza ocena (krzywda/strata) dotyczy już powstałej szkody w postaci utraty np. zdrowia, pracy, bliskiej osoby.
  • Zagrożenie to sytuacja, w której straty jeszcze nie powstały, ale w ocenie jednostki są możliwe w przyszłości.
  • Wyzwanie to sytuacja, gdy jednostka ocenia, że może w przyszłości odnieść zarówno straty, jak i korzyści.

Stres może być czymś korzystnym a nawet pożądanym, jednak gdy utrzymuje się przez dłuższy czas, prowadzi do niekorzystnych zmian w organizmie, zarówno w ciele jak i w psychice. Hans Seyle dokonał w związku z tym ważnego rozróżnienia: wprowadził pojęcia stresu pozytywnego i stresu negatywnego.

Różnica między tymi dwoma rodzajami stresu polega na charakterze i skutkach: stres pozytywny (eustres) jest krótkotrwały, mobilizuje, dodaje energii (np. przed egzaminem, rozmową), wspiera rozwój, podczas gdy stres negatwny (dystres) jest długotrwały, przeciąża, prowadzi do wyczerpania, lęku, problemów (np. problemy z pracą, finansami, relacjami i zdrowiem), hamuje działanie i powoduje poczucie utraty kontroli. Kluczowe jest tutaj postrzeganie sytuacji przez osobę doświadczającą stresu: jako wyzwania (eustres) czy zagrożenia (dystres).

Negatywny, przewlekły stres (dystres) ma znaczący i destrukcyjny wpływ na zdrowie psychiczne, prowadząc do szeregu zaburzeń emocjonalnych, poznawczych i behawioralnych. Długotrwałe narażenie na wysoki poziom kortyzolu i adrenaliny, hormonów produkowanych przez organizm w reakcji na stres, może trwale zmienić funkcjonowanie mózgu i nastrój.

Warto umieć rozpoznawać u siebie psychiczne symptomy stresu negatywnego:

Zaburzenia nastroju i emocji:

• Depresja: Przewlekły stres jest jednym z głównych czynników ryzyka rozwoju zaburzeń depresyjnych.
• Zaburzenia lękowe: Nerwica lękowa, ciągłe uczucie niepokoju, zamartwianie się, a także ataki paniki.
• Wypalenie zawodowe/emocjonalne: Uczucie wyczerpania, cynizm i poczucie braku skuteczności.
• Wahania nastroju i drażliwość: Skłonność do wybuchów gniewu, płaczliwość, obniżony nastrój, poczucie bezradności i przytłoczenia.
• Utrata zainteresowań: Anhedonia, czyli brak zdolności do odczuwania radości

Zaburzenia poznawcze (funkcji intelektualnych):

• Problemy z koncentracją i uwagą: Trudności w skupieniu się na zadaniach.
• Luki w pamięci: Obniżenie sprawności pamięci krótko- i długoterminowej.
• Chaos myślowy: „gonitwa myśli”, trudności w podejmowaniu decyzji i rozwiązywaniu problemów.
• Pesymizm: Negatywne postrzeganie rzeczywistości i niska samoocena

Zmiany w zachowaniu i funkcjonowaniu:

• Bezsenność i zaburzenia snu: Trudności z zasypianiem, wybudzanie się, koszmary senne.
• Izolacja społeczna: Wycofywanie się z relacji z ludźmi.
• Zmiany nawyków żywieniowych: Objadanie się lub brak apetytu.
• Nadużywanie substancji: Sięganie po alkohol, papierosy lub leki w celu samoleczenia.
• Nawyki nerwowe: Obgryzanie paznokci, zaciskanie szczęki, drapanie się

Długofalowe skutki przewlekłe:

• Zaburzenia adaptacyjne i PTSD: Reakcje na skrajnie ciężki stres.
• Zwiększone ryzyko chorób neurodegeneracyjnych: Przewlekły stres może przyczyniać się do uszkodzeń mózgu.
• Obniżenie sprawności intelektualnej: Trudności z pamięcią roboczą i elastycznością poznawczą.

Warto pamiętać, że negatywny stres powoduje również objawy somatyczne (fizyczne), takie jak napięciowe bóle mięśni, bóle głowy czy problemy trawienne, które są ściśle powiązane z psychiką. Długotrwałe narażenie na stres wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem rozwoju chorób takich jak:

• Choroby układu sercowo-naczyniowego: Nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, choroba wieńcowa, zaburzenia rytmu serca, a w skrajnych przypadkach zawał mięśnia sercowego lub udar mózgu.
• Zaburzenia układu pokarmowego (tzw. choroby psychosomatyczne): Wrzody żołądka i dwunastnicy, zespół jelita drażliwego (IBS), zgaga, przewlekłe bóle brzucha.
• Zaburzenia metaboliczne i hormonalne: Cukrzyca typu 2, insulinooporność, hipercholesterolemia (wysoki poziom „złego” cholesterolu), otyłość brzuszna, zaburzenia tarczycy.
• Bóle przewlekłe i napięciowe: Napięciowe bóle głowy (w tym migreny), bóle kręgosłupa, sztywność karku, bóle mięśniowe i stawowe wynikające z ciągłego napięcia.
• Obniżenie odporności: Zwiększona podatność na infekcje wirusowe i bakteryjne, uaktywnienie wirusa opryszczki.
• Choroby skóry i włosów: Łuszczyca, atopowe zapalenie skóry, trądzik, egzema, a także wypadanie włosów.
• Zaburzenia prokreacyjne: Zaburzenia miesiączkowania, obniżenie libido, problemy z płodnością.

Gdy przez dłuższy czas odczuwamy stres, warto spróbować przeciwdziałać jego negatywnym skutkom. Należy przy tym pamiętać, że nasza reakcja na stres zaczyna się w mózgu. Dlatego właśnie tam, w naszych myślach, przekonaniach i postrzeganiu rzeczywistości, tkwi klucz do skutecznego radzenia sobie ze stresem.